Os colares de zonchos que levabamos de nenos por Defuntos

José Fonte Sardiña

Desde os ancestrais tempos nos que aínda os romanos non chegaran a estas terras galegas contra o século I, os antigos poboadores xa lles rendían culto aos defuntos coa construción de monumentos funerarios dos que aínda nos quedan abondas pegadas. O dolmen foi un deles. Non hai construción clásica ningunha máis sinxela e rematada. Así e todo, non tivo sempre esta feitura. Nun principio, estaba cuberto de terra, pero andando os séculos, quedou á vista. Como nos conta Otero Pedrayo no seu ensaio “Morte e resurrección”, publicado en Ourense en 1932, o dolmen está formado por “unhas laxes de pé, en ascendente pulo, familia de pedras ergueitas como as lousas dun fogar […]. Arca, mesa, tumba, altar […]. Desde o dolmen, a pedra galega tivo significanza humana e unha presencia de conciencia organizou a paisaxe galega. Ruína xunguida ao decorrer das sazóns. Por iso, na nosa Galicia […] significan historia. Pasada e ―non rebulimos paradoxos― historia presente e viva, simbólica, dun nativo pulo do noso espírito no ordenamento elemental da pedra, proxección eterna como o suco, o traballo da madeira ou da dorna. Cando a cruz latina foi coroa do dolmen estivo Galicia criada. A cruz, na alma anterga xa debuxada como esperanza e promesa [..]. Endexamais seredes entre nós e para quen nos comprenda, ruína. Vivides sub specie aeternitatis no futuro da alma galega”.

Na nosa terra, é tempo de castañas, colares de zonchos, magostos —os castiñeiros foron xenerosos con nós este ano— e da ancestral festa celta de Samaín, hoxe recuperada, que fora cristianizada, como moitas outras, para honrar os nosos defuntos. Así e todo, Vicente Risco, no prolixo estudo sobre as celebracións festivas de Galicia que realizou no seu libro “Etnografía”, non fai referencia explícita á festa de Samaín e si ao Día de Defuntos (Foto de Carmen Rodríguez Pena).


Contaba Vicente Risco que “nas casas, na noite de Defuntos, soen pór unha fonte con aceite e tantas lamparillas como defuntos queiran honrar. Tamén hai sitios onde lles poñen a mesa con todo o servicio e unha peza de pan, para que veñan cear, inda que sexan invisibles, cos seus familiares”. En moitos fogares galegos, e Pontedeume non foi unha excepción, era colocada nas ventás, balcóns ou portas unha cabaza, baleirada previamente, na que se poñía dentro unha candea acesa para indicarlles o camiño.

Segue dicindo Risco que “nas cidades e nas aldeas, a tarde anterior e o día todo, están dobrando a morto as campás, para que a xente se lembre dos mortos e rece por eles, e en todos lados se visitan os camposantos e acéndenlles luces. Tamén, nalgures, como en Viveiro, é costume facer neste día colares de castañas cocidas con pelica, zonchos, que os rapaces xantan”. Eu vivín isto que conta Risco de neno na miña casa en Pontedeume e continuei logo a tradición cos meus fillos.


En opinión de Otero Pedrayo, expresada no seu maxistral ensaio “Morte e resurrección”, “as razas celtas aman a morte como outra vida, quizais como a exaltación suprema da vida. Non son capaces de estableceren marcos entre a vida e a morte. Os defuntos séntanse no fogar, acoden ás chamadas, aconsellan, mandan, interveñen. O cemiterio ou a lembranza dos mortos non é, nelas, obxecto ou tema de repulsión. A vida, sen quebrar o seu fío esencial, mergúllase no mar da morte e nel, como corrente espiritual, conserva a súa individualidade, porque desde os comezos do vivir que chamamos mortal, as ondas do mar da morte baten nos máis fortes e confiados promontorios e nas praias máis dondas e agarimosas da vida” (Foto de Aurora Lapique).

Con algo de retranca eumesa conta Ramiro Fonte en “Os ollos da ponte” a presenza do seu morto familiar na casa da súa infancia en Pontedeume: “Cando os meus pais se dispoñen a realizar un exercicio memorístico sobre a guerra, faise obrigada a presenza do tío Suso, que

(Casa de Ramiro Fonte).

senta na cadeira que deixamos libre para el. Ben mirado, os fillos conformamos o público que os nosos pais precisan para poder conversar, alén da morte, co tío Suso sobre certos acontecementos […]. Bo coma un brazo de mar, retranqueiro comahome de mundo, o tío Suso segue con atención o monólogo do meu pai, as puntualizacións da miña nai, os silencios preguiceiros que vencellan á súa viúva e á súa nena orfa, e os incualificables silencios deses tres nenos que non coñece […]. Mantén os labios selados coma un peto. Véndoo alí diante, respirando con fatiga como todo ausente, intuín o seu carácter exemplar […]. O tío Suso quería que non se esquecese a historia, a súa historia. Por iso sentaba alí connosco”.

No meu recordo viven aquelas visitas da familia por Defuntos ao camposanto eumés dePorto ―sendo un neno e lucindo orgulloso o colar de zonchos que fixeramos pola mañá― para honrar os seres queridos que xa non estaban con nós e rezar por eles.
Despois, non podiamos deixar de comprobar que aínda seguía alí, a carón da capela, o
busto de mármore daquela muller, a Francesiña, que seica morrera afogada no Murallón de Pontedeume intentando recuperar o pendente que lle caera ao mar, cuxa historia ou lenda non nos cansabamos de escoitar cada ano.

Lea también

La Real Filharmonía en Ferrol

Julia Mª Dopico Vale La Real Filharmonía de Galicia en colaboración con la Sociedad Filarmónica …